تعیین واحد دامی، یکی از ملزومات اساسی به منظور محاسبه ظرفیت چرا است. برای انجام پژوهش حاضر، 24 نژاد گوسفند که غالبیت و پراکنش قابل توجهی در مناطق مختلف آب و هوایی داشتند، مشخص و از میان گله های موجود در مناطق زیست هر نژاد، دو گله انتخاب و در هر گله، 30 راس دام در رده های مختلف سنی و جنسی، به صورت تصادفی انتخاب و در فصول مختلف، وزن کشی شد. با استفاده از تجزیه و تحلیل خوشه ای، دسته بندی نژادها در طبقات وزنی انجام و بر اساس متوسط وزن بالغ نژادها، اندازه واحد دامی تعیین گردید. از نسبت وزن متابولیکی نژادهای گوسفندی به وزن متابولیکی واحد دامی، ضریب تبدیل (معادل واحد دامی) هر نژاد محاسبه شد. نژادهای گوسفندی بر مبنای وزن بلوغ، در سه گروه وزنی مجزا (سبک، متوسط و سنگین جثه) قرار گرفتند که متوسط وزن نژادها، 50 کیلوگرم به دست آمد. بر این اساس، اندازه واحد دامی برای دام های کوچک چراکننده در مرتع، یک رأس گوسفند بالغ غیرآبستن و خشک به وزن50 کیلوگرم، گزارش می شود که ضریب تبدیل هر یک از طبقات سبک، متوسط و سنگین جثه نسبت به واحد دامی، به ترتیب 7/0، 1 و 3/1 می باشد. نیاز روزانه واحد دامی بر حسب انرژی متابولیسمی در حالت نگهداری و در شرایط چرا در مرتع، با استفاده از معادله پیشنهادی MAFF (1984)، 80/6 مگاژول برآورد شد که بر اساس ضریب تبدیل پیشنهادی، نیاز روزانه هر نژاد در حالت نگهداری، قابل محاسبه است. به این مقدار، باید با درنظر گرفتن خصوصیات توپوگرافی، فاصله از منابع آب و رفت و آمد دام به محل استراحت که به مصرف انرژی نیاز دارد، در مناطق مختلف آب و هوایی 30 تا 80 درصد اضافه گردد.

بالغ بر 27 نژاد گوسفندی در ایران وجود دارد که برای تعیین ظرفیت چرایی مراتع در هر منطقه، بسته به وزن واحد دامی هر نژاد و بر پایه کیفیت علوفه در دسترس، باید نیاز روزانه دام مشخص شود. در این پژوهش وزن زنده واحد دامی نژاد سنگسری مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور 2 گله از این نژاد گزینش و در قشلاق و ییلاق در هر گله 40 راس گوسفند شامل 15 میش 3 ساله، 15 میش 4 ساله، 5 راس قوچ 3 ساله و 5 راس قوچ 4 ساله وزن کشی شدند. در ییلاق علاوه بر این تعداد، 10 راس بره 3 ماهه و 10 راس بره 6 ماهه نیز وزن کشی شد. وزن یک واحد دامی این نژاد 36.98 کیلوگرم برآورد شده است و معادل واحد دامی برای قوچ، بره 6 ماهه و بره 3 ماهه به ترتیب 1.31, 0.64 و 0.42 واحد دامی است. دو فصل ییلاق و قشلاق، دو جنس میش و قوچ، دو گله 1 و 2 و دو سن 3 ساله و 4 ساله از نظر وزن دام ها در سطح %1 تفاوت معنی دار داشتند. همچنین برای تعیین کیفیت علوفه گیاهی 5 نمونه از هر گونه (با قطع 5 ﭘایه گیاه برای هر نمونه) قابل چرای دام تهیه و برای تعیین درصد پروتئین خام، دیواره سلولی بدون همی سلولز، قابلیت هضم ماده خشک و انرژی متابولیسمی مورد تجزیه شیمیایی قرار گرفت. کیفیت علوفه 10 گونه در ییلاق و 5 گونه در قشلاق مورد بررسی قرارگرفت و مقایسه میانگین به روش توکی روی این داده ها نشان دهنده تفاوت معنی دار بین گونه های مختلف از نظر کیفیت علوفه در سطح %5 بود که بیانگر لزوم محاسبه نیاز غذایی واحد دامی بر پایه کیفیت علوفه است. کیفیت علوفه در دسترس دام بستگی به ترکیب گیاهی مرتع دارد. نیازهای غذایی این نژاد با توجه به شرایط مختلف محیطی از جمله فاصله و شیبی که دام در روز طی کند 50 درصد بیش از مقدار محاسبه شده با دو روش بهره گیری از جدول NRC (1985) و معادله ماف (1984) برآورد شده است. با بهره گیری از جدول NRC میزان مورد نیاز روزانه دام به انرژی متابولیسمی استخراج و با توجه به کیفیت علوفه نیاز روزانه هر واحد دامی به علوفه خشک در ییلاق و قشلاق به ترتیب 1.00 و 1.04 کیلو گرم تعیین شد. با بهره گیری از معادله ماف میزان نیاز روزانه دام به انرژی متابولیسمی محاسبه و با توجه به کیفیت علوفه نیاز روزانه هر واحد دامی به علوفه خشک در ییلاق و قشلاق به ترتیب 0.9 و 0.92 کیلو گرم محاسبه شد.

نیاز غذایی یک واحد دامی در اندازه گیری ظرفیت مرتع در شرایط کنونی کشور ما معادل 2-1.5 کیلوگرم علوفه خشک در روز محاسبه می شود. این در حالی است که کیفیت علوفه از گیاهی به گیاه دیگر، از منطقه ای به منطقه دیگر و در دوره های رویشی مختلف متغیر است. بنابراین محاسبه نیاز غذایی واحد دامی بر مبنای کیفیت علوفه شاخص مطمئن تری خواهد بود. در این تحقیق وزن اندازه واحد دامی نژاد لری بختیاری 50 کیلوگرم تعیین و نیازهای غذایی آن در شرایط نگهداری و چرای در مرتع (60 درصد بیشتر از نگهداری در اصطبل) از جداول N.R.C. بر مبنای پروتئین خام (152 گرم)، انرژی متابولیسمی (13.386 کیلوگرم) در درصد از وزن زنده یک واحد دامی علوفه خشک (1 کیلوگرم و 60 درصد بیشتر از نگهداری در اصطبل معادل 1.6 کیلوگرم) در شرایط چرای در مراتع محاسبه شد، کیفیت علوفه 9 نیپ گیاهی منطقه نیز برآورد گردید، با توجه به نیاز غذایی دام و ترکیب پوشش گیاهی هر تیپ، مقدار علوفه ای که تامین کننده انرژی متابولیسمی، پروتیین خام و 2 درصد از وزن زنده واحد دامی علوفه در شرایط نگهداری و چرای در مرتع بود محاسبه شد. مقایسات آماری علوفه تامین کننده این احتیاجات غذایی در قالب طرح کاملا تصادفی با 3 تیمار و 9 تکرار (در هر تیمار) و مقایسه میانگین ها به روش دانکن (DMRT) نشان دهنده تفاوت معنی داری (در سطح (P<0.01 می باشد که بیانگر لزوم محاسبه نیاز غذایی واحد دامی با توجه به کیفیت علوفه در مناطق و شرایط متفاوت می باشد.

یکی از نیازهای اساسی در برنامه ریزی سیستم های چرا، آگاهی از مطلوبیت مراتع از نظر تامین نیاز روزانه واحد دامی چرا کننده در مرتع می باشد. از اینرو در پژوهش حاضر، مطلوبیت مراتع ییلاقی طالقان که در موقعیت جغرافیایی 36 درجه و 5 دقیقه و 20 ثانیه تا 36 درجه و 21 دقیقه و 30 ثانیه عرض شمالی و 50 درجه و 20 دقیقه و 5 ثانیه تا 51 درجه و 11 دقیقه و 22 ثانیه طول شرقی در 110 کیلومتری شمال غرب تهران قرار دارد، از نظر تامین نیاز نگهداری واحد دامی در مراحل مختلف رشد مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور چنانچه مقدار انرژی متابولیسمی در واحد وزن پوشش گیاهی بیشتر از 8 مگاژول، به عنوان خیلی مطلوب؛ کمتر از 5 مگاژول، نامطلوب (مطلوبیت کم) و بین 5 تا 8 مگاژول، به عنوان مطلوب در نظر گرفته شد. همچنین تیپ های که مقدار پروتئین خام در واحد وزن پوشش گیاهی آنها بیشتر از 7 درصد باشد، خیلی مطلوب؛ بین 5 تا 7 درصد، به عنوان مطلوب و کمتر از 5 درصد بود، نامطلوب (مطلوبیت کم) در نظر گرفته شدند. نتایج مذکور نشان می دهد، با توسعه رشد گیاهان مرتعی و نزدیک شدن به مراحل پایانی رشد، از مطلوبیت تیپ های گیاهی برای تامین نیاز انرژی متابولیسمی روزانه واحد دامی کاسته می شود. هیچ یک از تیپ های گیاهی از نظر تامین نیاز انرژی متابولیسمی واحد دامی چرا کننده در مراتع منطقه، در وضعیت نامطلوب قرار ندارند. مطلوبیت تیپ های گیاهی از نظر تامین نیاز پروتئین خام واحد دامی در مراحل پایانی رشد مرتع، کمتر از مطلوبیت آنها در مراحل اولیه رشد مرتع و اواسط فصل رویش است. در 44.98 درصد از سطح مراتع منطقه در اواخر فصل رویش، مقدار پروتئین خام در واحد وزن پوشش گیاهی کمتر از 5 درصد می باشد. بنابراین مراتع یاد شده در وضعیت نامطلوب قرار داشته و قادر به تامین نیاز روزانه واحد دامی چرا کننده در مراتع منطقه نمی باشند و توصیه می شود که در این مرحله از رشد، برای حفظ وضعیت تغذیه ای دام، از مکمل های غذایی استفاده شود. بنابراین زمان چرا در نیاز روزانه دام موثر است و لازم است برای هر مرحله رشد، نیاز روزانه محاسبه گردد.

آگاهی از میزان نیاز غذایی دام، میزان علوفه در دسترس مرتع و نیز کیفیت آن، اولین گام در مدیریت موفق دام و مرتع به شمار می رود. در ایران به دلیل اینکه گوسفند، جمعیت غالب بهره گیرنده از مرتع را تشکیل می دهد و نیز به دلیل اینکه حدود 27 ن‍‍ژاد گوسفندی در کشور وجود دارد و هر نژاد دارای وزن زنده و شرایط فیزیولوژیکی ویژه و در نتیجه نیازهای غذایی متفاوت می باشد، باید وزن واحد دامی برای نژاد غالب هر منطقه مشخص و ضریب تبدیل آن به واحد دامی در کشور تعیین شود. تا بتوان بر پایه کیفیت علوفه مراتع مورد چرا، نیاز روزانه آن را تعیین نمود. در این پژوهش، دو گله دارای دام غالب نژاد سنجابی استان کرمانشاه گزینش و از هر گله، 50 راس دام (شامل 15 راس میش سه ساله، 15 راس میش چهار ساله، 5 راس قوچ سه ساله، 5 راس قوچ چهار ساله، 5 راس بره سه ماهه و 5 راس بره شش ماهه) در سه مرحله وزن کشی شدند. با بهره گیری از میانگین وزن میش های سه و چهارساله؛ وزن واحد دامی این نژاد، 0.56±60.68 کیلوگرم برآورد شد. به همین ترتیب معادل واحد دامی میش، قوچ، بره این نژاد نسبت به واحد دامی کشور، به ترتیب برابر؛ 1.29،1.88 و 0.63 می باشد. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین وزن میش و قوچ در سطح یک درصد (P<0.01) تفاوت معنی دار وجود دارد. انرژی متابولیسمی مورد نیاز روزانه دام در شرایط نگهداری (با افزودن 40 درصد انرژی به آن به دلیل شرایط منطقه و فاصله از منابع آب) با دو روش معادله ماف (1984) و جداول (1985) NRC تعیین شد. در روش اول، انرژی متابولیسمی مورد نیاز 10.97 مگاژول و در روش دوم 12.87 مگاژول به دست آمد. به طور کلی، آگاهی از نیازهای غذایی روزانه برای مدیریت تغذیه دام ضروری است و باید در تهیه طرح های مدیریتی به آن توجه شود.

بیش از 27 نژاد گوسفندی در ایران وجود دارد که برای تعیین ظرفیت چرا در هر منطقه ضرورت دارد، جثه، وزن، معادل واحد دامی (AUE) و نیاز روزانه هر نژاد مشخص شود. در این تحقیق معادل واحد دامی نژاد کردی خراسان و انرژی مورد نیاز روزانه آن مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور 2 گله از این نژاد انتخاب شد. از میان گله های منتخب در چهار رده سنی، بره سه ماهه، بره شش ماهه، قوچ و میش سه ساله و قوچ و میش چهارساله و از هر مقطع سنی، 10 راس بره سه ماهه، 10راس بره شش ماهه، 5 راس قوچ سه ساله، 5 راس قوچ چهارساله، 15 راس میش سه ساله و 15 راس میش چهارساله به صورت تصادفی انتخاب و برای توزین بعدی علامت گذاری شدند. عمل توزین در سه مرحله (قشلاق، تغذیه دستی و پس چر) انجام شد. وزن دام بالغ این نژاد 0.76±45.9 کیلوگرم تعیین شد که به عنوان وزن واحد دامی نژاد کردی خراسان در نظر گرفته می شود. معادل واحد دامی میش، قوچ و بره این نژاد نسبت به واحد دامی کشور به ترتیب برابر، 0.89، 1.42 و 0.53 است. نتایج تجزیه واریانس میانگین وزن دام های بالغ نشان داد که اثرات اصلی، فصل چرا، گله، سن، جنس و اثرات متقابل، گله× فصل چرا، گله×جنس، فصل چرا×جنس و سن×جنس بر میانگین وزن دام تفاوت معنی دار دارد. انرژی متابولیسمی مورد نیاز روزانه واحد دامی نژاد مورد مطالعه بر اساس وزن زنده در حالت نگهداری و در شرایط چرا در مراتع قشلاقی منطقه بر اساس معادله پیشنهادی ماف8.95 (1984 MAFF)  مگاژول برآورد شد. مقدار علوفه لازم برای تامین نیاز روزانه واحد دامی گوسفند نژاد کردی خراسان با توجه به کیفیت علوفه مراتع قشلاقی مورد مطالعه در مرحله رشد کامل برابر، 1.47 کیلوگرم علوفه خشک برآورد شد. این مقدار، بر اساس روش پیشنهادی هولچک و همکاران (2005) و بر مبنای 2 درصد وزن بدن دام، 0.92 کیلوگرم محاسبه می شود که تفاوت مقادیر مذکور، لزوم توجه به کیفیت علوفه مرتع در تعیین نیاز روزانه دام های چرا کننده در مرتع را بیان می کند.

بیش از 20 نژاد گوسفندی با جثه های متفاوت، از مراتع مناطق مختلف آب و هوایی استفاده می کنند که باید ضریب تبدیل هر نژاد نسبت به واحد دامی، مشخص شود. در این راستا، طی سال های 86-1381 از هر یک نژادهای گوسفندی چرا کننده در مناطق مرکزی، دو گله انتخاب شد. از میان گله های منتخب، 30 رأس دام به صورت تصادفی در رده های مختلف سنی و جنسی و در فصول مختلف چرا، وزن کشی و وزن آن ها تعیین گردید. میانگین وزن میش های سه و چهار ساله، به عنوان وزن بالغ هر نژاد در نظر گرفته شد. از نسبت وزن متابولیکی (وزن زنده به توان 75/0) نژادها به وزن متابولیکی واحد دامی، ضریب تبدیل هر نژاد به واحد دامی (معادل واحد دامی) محاسبه شد. بر اساس نتایج، نژاد نائینی جزء نژادهای سبک جثه، نژادهای زندی، کرمانی، افشاری و ورامینی، متوسط جثه و نژاد شال جزء نژادهای سنگین جثه می باشد. معادل واحد دامی هر یک از نژادها نسبت به واحد دامی به ترتیب، 7/0، 86/0، 9/0، 97/0، 06/1 و 20/1 می-باشد. بر اساس ضریب تبدیلی پیشنهادی و با استفاده از معادله ی پیشنهادی MAFF، نیاز روزانه ی هر یک از نژادها به ترتیب، 76/4، 85/5، 12/6، 60/6، 21/7 و 16/8 مگاژول در روز در حالت نگهداری و در شرایط چرا در مرتع محاسبه گردید. نتایج بیانگر آن است که در نظر گرفتن مقدار یکسان علوفه، به عنوان نیاز روزانه ی نژادهای گوسفندی چرا کننده در مرتع برای محاسبه ی ظرفیت چرا، بدون توجه به اندازه و جثه ی آن ها صحیح نمی باشد.

برای تعیین نیاز روزانه دام به علوفه و خوراک باید در هر منطقه وزن واحد دامی موجود در آن و کیفیت علوفه و خوراک در دسترس مدنظر قرار گیرد. این مورد برای تعیین ظرفیت چرایی مراتع امری ضروری است، بر همین اساس در این تحقیق وزن زنده واحد دامی نژاد فراهانی مورد مطالعه قرار گرفت. بدین منظور 2 گله از این نژاد انتخاب و در شرایط قشلاق و ییلاق در هر گله 30 رأس گوسفند شامل 15 میش 3 تا 4 ساله، 5 رأس بره 9 ماهه، 5 رأس بره 6 ماهه و 5 رأس قوچ 3 تا4 ساله وزن کشی شدند. وزن واحد دامی 42 کیلوگرم بر اساس وزن زنده میش ها برآورد شد و نتایج نشان داد که معادل واحد دامی برای قوچ، بره 9 ماهه و بره 6 ماهه به ترتیب 1.48، 0.6 و 0.52 واحد دامی است. دو جنس میش و قوچ و دو گله 1 و 2 از نظر وزن دام ها با هم در سطح 1 درصد تفاوت معنی دار داشتند. همچنین برای تعیین کیفیت علوفه گیاهی مراتع مورد چرای این نژاد 5 نمونه از هر گونه (با قطع 5 ﭘایه گیاه برای هر نمونه) قابل چرای دام تهیه و درصد پروتئین خام، دیواره سلولی بدون همی سلولز، قابلیت هضم ماده خشک و انرژی متابولیسمی از طریق تجزیه شیمیایی تعیین گردید. کیفیت علوفه 7 گونه در ییلاق و 10 گونه در قشلاق اندازه گیری شد و مقایسه میانگین به روش توکی در این داده ها نشان دهنده تفاوت معنی دار بین گونه های مختلف از نظر کیفیت علوفه در سطح 5% بود که بیانگر لزوم محاسبه نیاز غذایی واحد دامی بر مبنای کیفیت علوفه است. کیفیت علوفه در دسترس دام نیز بستگی به ترکیب گیاهی مرتع دارد. نیازهای غذایی این نژاد با توجه به شرایط مختلف محیطی از جمله فاصله و شیبی که دام در روز طی می کند 25 درصد بیش از مقدار محاسبه شده با دو روش استفاده از جدول NRC و معادله ماف (1984) برآورد گردیده است. با استفاده از جدول NRC و معادله ماف میزان مورد نیاز روزانه دام به انرژی متابولیسمی به ترتیب 9.6 و 7.5 مگاژول و با توجه به کیفیت علوفه نیاز روزانه هر واحد دامی به علوفه خشک با استفاده از جداول NRC و معادله ماف به ترتیب 1.94 و 1.52 کیلوگرم محاسبه شد.